УКДО Риск менед КАЗ



1 Қаржы институтының есептілігі.

 

Сұрақтар:

1. Пәнге кіріспе.

2. Қаржы институттының біріктірілген балансы.

3. Қаржы институтының табысы туралы есептер.

 

1. Кіріспе

Нарықтық экономикада өндіруші, сатушылар, алушылар өздігінен-өзі ара шарттар бәсекенің әрекет етеді, яғни өзінің тәуекелділігіне. Оның қаржылық болашағы болжанбайтын және аз болжанатын. Осыған байланысты әр түрлі тәуекел бойынша басқару әдісі пайда болады және тәуекелдің дәрежесінің төмендетудің негізгі әдісі арқылы сақтандыру ролі өседі.

Тәуекел – бұл қаржылық категория. Тәуекелдердің төмендету дәрежесі қаржылық әдістер арқылы болады, олар: диверсификация, лимиттелген, өзін-өзі сақтандыру, сақтандыру және т.б.

Олар біртұтас қаржылық тәуекелді басқару механизмін құрайды және «тәуекел-менеджемент» деп атайды.

Тәуекел-менеджмент – бұл басқару процесінде пайда болған тәуекел басқару және қаржылық қатынас жүйесі болып табылады. Ақырында, тәуекел-менеджменті қаржылық менеджментінің бір бөлігі болып табылады.

 

2. Қаржылық институттарындағы біріктірілген баланс.

Банктік қызметтеріндегі жаңа шарттарында баланс ол тек қана бухгалтерлік есептің тәсілі емес, ол коммерциялық ақпараттың, банктік менеджменттің тәсілі, сонымен қатар әлеуметті тұтынушының тиянақты жарнамасының тәсілі бола алады. Қазіргі уақытта көптеген әдсітемелермен қатар, тіл табу және технологиялар бар, олар арқылы талдауға баланстың берілгендері сұрыптауға, көрсеткіштерді шешу және банктің қаржылық күйлерін, анықталған шешімдерді сұрыптайды. Осы бағытта шетелдік тәжірибемен қатар отандық зерттемелер де кең түрде пайдаланылады.

Коммерциялық банктің балансы – бұл бухгалтерлік баланс, бұның ішінде банктің меншікті және тарт ақы-пұлының күйі және олардың несиелік және басқа белсенді операциялары көрсетіледі.

Баланс қаржылық күйді белгілі бір уақытқа дейін көрсетеді. Баланс ішіндегі бухгалтерлік мақалалар әншейін экономикалық бірқалыпты бөліктерге топтастырылады. Баланс мәліметтері бойынша ақша ресурстарын орналастыру және қалыптасуы, несиетік, есептік, кассалық және т.б. бағалы қағаздарды қосқанда банктік операцияларға бақылау жүзеге асады.

 

3. Қаржы институттарының табысы туралы есептері

Коммерциялық банктің белсенді және белсенді емес операциялары арасындағы байланыс өте күрделі. Ресурстар бағасының өсуі кезінде банктік маржа қысқарады, табыс төмендейді және нәтижесінде банк жұмысын дұрыстау үшін, банкке капиталды салатын анағұрлым тиімді саланы іздеу қажет болады. Банк іс-әрекетінің барлық салаларының нақты координациясы қажет. Осылай, егер пассивке талдау дегеніміз банк ресурстарына талдау болса, онда активке талдау дегеніміз осы ресурстарды пайдалануға арналған бағытқа талдау болып табылады: қай мақсат үшін қандай көлемде, қанша уақытқа және кімге олар беріледі. Коммерциялық банктің активтерін төрт категорияға бөлуге болады:

— кассалық түгелділік және оған теңдестірілген қаражат;

— бағалы қағаздардағы инвестициялар;

— қарыздар;

— мекеме және құрал-жабдықтар.

Бірақ, әр банк, көбіне банк заңнамасы және тіркеу ерекшеліктерімен, сонымен қатар, сыртқы ортаның әсері арқылы анықталатын активтердің рационалды құрылымын ескеру және орнату кезінде қиыншылықтарға тап болады. Бірақ, банк іс-әрекетінің негізгі түрлері бойынша активтер құрамының анағұрлым ірі топтастыруын қолданса, онда келесі қорытындыны жасауға болады:

банктің белсенді операцияларында несиеті опреациялар негізгі орынды иеленеді;

банктік активтердің ішінде екінші орынды бағалы қағаздардағы инвестициялар иеленеді;

үшінші орында – кассалық активтер;

басқа активтердің бөлігі тіркеу ерекшеліктерімен шартталған және оған негізгі фондтарға (мекемелер және құрылыстар) салынатын салымнан бастап банктің түрлі есептесу операцияларына дейін кең спектрлі операциялар кіреді.

Сонымен қатар, активтер құрамы мен құрылымының жалпы тенденцияларына қарамастан, әр банк, алдымен актив сапасына тәуелді активтердің рационалды құрылымын түзуге ұмтылуы қажет. Басқа коммерциялық кәсіпорындарға қарағанда, банктер, бүгінгі күнде үлкен дәрежеде өзінің күнделікті іс-әрекетінде шарықтау мен құлдырауларға ұшыраған. Бұл көптеген факторлармен шартталған, олардың ішіндегі негізгісі, банктің стратегиялық бағытын және банк жұмысының эффективтілігін көрсететін банк активінің сапасы болып табылады.

Тақырып 2. Тәуекел-менеджменттің негізгі аксиомалары

1. Тәуекел-менеджмент, тәуекел және қаржылық қатынастарды басқару жүйесі ретінде

2. Тәуекелдермен басқару заңдары

3. Тәуекел-менеджменттің негізгі принциптері

 

1. Тәуекел-менеджмент, тәуекел және финанстық қатынастарды басқару жүйесі ретінде

Тәуекел-менеджмент аксиоматикасының негізіне Е. А. Королев ұйымдастыру жүйелерінің динамикасын зерттеу кезінде қолданған жоюға болмайтын қайшылық туралы пікірі болуы мүмкін. Көрсетілген пікірді тәуекел-менеджмент қажеттіліктеріне бейімдей отырып, оның келесі тұжырымдамасын аламыз: «тәуекелсіз аймақ» басқару теориясының мінсіз категориясының болуы объективті түрде оған толығымен қарама-қарсы «абсолютті тәуекел аймағы» мінсіз категориясының болуын шарттайды.

«Тәуекелсіз аймақ» мінсіз категориясы кез-келген жоспарланған әрекеттің табысты орындалуы 100%-ға тең болу мүмкіндігі кезінде басқару іс-әрекеті шарттарын анықтайды. Оған қарама-қарсы мінсіз категория «абсолютті тәуекел аймағы» жоспарланған іс-шараның орындалуы нөлге тең болған кезде жағдайларына тепе-тең. Жоғарыда көрсетілген екі категория да мінсіз деп аталатын себебі, нақты басқару іс-әрекетінде олармен анықталатын жағдайлар ешқашан туындамайды. Сонымен қатар, барлық практикалық басқару жағдайлары, шектелген екі қарастырылатын мінсіз категориялардың дәл диапазон шектерінде орналасады.

Осылай, жоюға болмайтын қайшылық туралы пікір «тәуекелсіз аймақ» — «абсолютті тәуекел аймағы» тәуекел-менеджменттің бірінші және негізгі аксиомасы деп санауға болады.

2. Тәуекелдермен басқару заңдары

Заң жеткілікті түрде күрделі және терең ұғым болып табылады. Анағұрлым жалпы түрде – бұл, не заңнамалық құжаттарда көрсетілген, не адамдардың үлкен тобы үшін жалпықабылданатын болып табылатынына, не беделді ғалымдардың мойындауын және қолдауына тәуелділік.

Ғылыми тұрғыдан қарағанда заң деп «қажетті, мағыналы, тұрақты, табиғат пен қоғамдағы құбылыстар арасындағы қайталанатын қатынастарды» санауға болады.

Басқару заңдарының мәнін зерттеу кезіндегі негізгі мәселелердің бірі, осы ұғымның дәл және толық анықтамасы болып табылады. Бұл жөнінде зерттеушілер арасында белгілі бір ой жоқ. Біреулер, басқару заңдары басқарылатын және басқаратын жүйелердің арақатынасында, сонымен қатар, олардың әрқайсысында шығатын және адамдардың іс-әрекеті мен олардың шаруашылық практикасында көрінетін қоғамдық даму заңдары болып табылады деп бекітеді. Мұндай анықтама жеткілікті түрде ашылған болып табылады, бірақ сонымен қатар, бір елеулі кемшілік бар. Ол «заң» ұғымының мәнін ашпайды, яғни, бастапқы қосымша түсіндірмелерді қажет етеді.

Басқалар, басқару заңын, оларға жету жолдарын басқару мақсаттарының байланысы ретінде анықтайды. Бұл анықтама анағұрлым оптималды түрде ұсынылады. Оған сүйене отырып, соңғы қорытынды шығаруға болады.

Басқару заңдары теориялық немесе эмпириялық әдіспен орнатылған және басқару іс-әрекетінің мақсаттары мен оларға жету әдістері арасындағы логикалық негізделген тәуелділік болып табылады.

Сонымен қатар, тәуекел-менеджмент ғылыми басқарудың қалыптасатын өзіндік саласы ретінде өзінің заңдары бар, көрсетілген заңдарды мақсаттылық кешенді түрде, яғни, менеджменттің жалпы теориясымен тығыз арақатынасында қарастыру. Басқару заңының барлық жиынтығы үш негізгі топқа бөлінеді.

3. Тәуекел-менеджменттің негізгі принциптері

«Принцип» сөзі латынның principium – басы, негізі сөзінен шығады. Принциптерде оның уақытша ғылымның барлық белгілі заңдары мен заңдылықтары, сонымен қатар, эмпириялық тәжірибесі жиынтықталады.

Анағұрлым жалпы түрде басқару принциптерін норманы басқару процесіне келгенде бастама ретінде анықтауға, қоғамның даму деңгейі мен мәнінен және оларды сақтау (норма, ережелер және заңдылықтар) қоғам алдындағы қойылған мақсаттарға жету және мәселелерді шешуге себеп болатын ерікті күштерден бастау алатын ережелер мен заңдылықтар ретінде түсінуге болады.

Басқармалық заңдар сияқты, менеджмент принциптерін де үш басты топқа бөлуге болады. Бірінші топқа тұтастай басқару жүйесіне байланысты жалпы басқару принциптері жатады. Екінші топқа – Басқару жүйесінің жеке компоненттеріне жататын басқару принциптері жатады. Үшінші топқа кіретін принциптер, нақты іс-әрекет пен құбылыстарды (дәлірек – тәуекелдерді ) басқару ережелері мен тәртібін регламенттейді.

Жалпы басқару принциптері жүйесінде басқарудың ғылыми негізделу принципін негізгі деп санауға болады. Менеджментке ғылыми қадам жасау, қаржы мекемелерінің, соңынан, алынған білімді басқару практикасында қолдануға негізделген қызмет көрсету эффективтілігіне әсер ететін факторлардың барлық жиынтықты кешенді зерттеуді талап етеді.

Екінші, менеджменттің маңызды принципі басқару мәселелерін шешуге жүйелік қадам принципі. Жүйелік қадам, басқарушылар қаржы мекемесін байланысты, бір-біріне тәуелді және үнемі бір-бірімен әсерлесетін элементтердің, мысалы адамдар, құрылым сияқты, әр түрлі мақсаттарға жетуге бағытталған мәселелер мен технологиялар, жиынтық ретінде қарастырғанды қажет етеді.

 

 

 

Тақырып 3. Қаржылық тәуекелдер классификациясы

 

Лекция мақсаты: Тәуекелдердің пайда болуының негізгі себептерін зерттеу және оларды классификациялау.

Лекция сұрақтары:

1. Қаржы тәуекелдерінің пайда болу себептері, ұғымдары және мәні.

2. Қаржы тәуекелдерінің классификациясы.

 

1. Қаржы тәуекелдерінің пайда болу себептері, ұғымдары және мәні.

Ақша қаражатын қатыстырумен және оларды Болашақтағы сұраныстың рыноктық белгісіздігі және белгілі бір кезең үшін қолма-қол средствоның түсуі жағдайында орналастырумен байланысты операциялық әрекеттерді жүзеге асыру үшін, банк өтімді формадағы қаражат қажет, яғни, шығынның аз тәуекелімен немесе онсыз да оңай және тез қолма-қол ақшаға айнала алатын активтер қажет. Өзінің сенімділігін сақтау мақсатында, банкте, болжанбаған міндеттемелерді орындау үшін белгілі бір практикалық кез келген болжанбаған қаржылық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қажет: несие немесе инвестициялау бойынша тиімді келісім-шарттар жасау; несиеке сұраныстың күрделі және болжанбаған ауытқуларын компенсациялауға, салымдардарды аяқасты алуы кезінде қаражатты толықтыру және т.б.

2. Қаржы тәуекелдерінің классификациясы.

Банктік тәуекелдердің көптеген классификациялары бар. Олардың әрқайсысы өзіндік дұрыс. Үлкен дәрежеде заңнамалармен корреляциялайтын анағұрлым универсалды Базель-2-ні алып қарайық.

Тікелей банктік тәуекелдер

Несиеті

Нарықтық (процентті, валютті және басқалар)

Балансталмаған өтімділік тәуекелі

Операциялық

Жалпы тәуекелдер

Салалық тәуекелдер

Аймақ немесе мемлекет тәуекелдері

Несиеті тәуекелдер, дебитордың несиетік келісімде көрсетілген шарттарға сәйкес несиетің негізгі суммасын төлеуге немесе проценттік төлемдерді жүзеге асыра алмау мүмкіндігін көрсетеді. Несиеті тәуекел, өз кезегінде, ақша қаражаты қозғалысының қиындықтарына алып келуі және банк өтімділігіне теріс әсерін тигізуі мүмкін төлемдердің кешіктірілуі немесе мүлдем жүзеге аспай қалуын білдіреді. Қаржы қызметтері секторындағы инновацияларға қарамастан, несиеті тәуекел, осы уақытқа дейін банктік қиындықтардың негізгі себебі болып келеді.

Несиетік тәуекел өтімдік тәуекелмен тығыз байланысты. Несиеті портфельдің қандай мерзімге жасалғанына және пассивтер құрылымы қандай (портфельдің жасалуы осы пассив есебінен жүреді) екеніне байланысты міндеттемелердің баланстылығын және банктердің активтерін бағалауға, банкке және тұтастай барлық банктік жүйеге төнетін өтімділік тәуекелін бағалауға болады. Өтімділік тәуекелін басқару, міндеттемелер құрылымының сәйкестілігі және өтеу мерзімі бойынша банк талаптарын білдіреді. Өтімділік тәуекелі, егер банк, қаражатының жеткіліксіздігінен белгілі бір сәтте өзінің міндеттерін орындай алмаса туындайды. Бұл жағдай, мерзім бойынша активтердің және пассивтердің балансталмағандығынан туындауы мүмкін. Банкте, баланстағы болжанбаған өзгеріс жағдайы туындау кезіне әрдайым өтімділік қоры болуы қажет.

 

 

Тақырып 4. Қаржы институттарында несиеті тәуекелдерді басқару

1. Несиеті тәуекелдің мәні.

2.Банк тәуекелдерін басқаруды жүзеге асыруға жауапты коммерциялық банк органдары.

3.Несие қиындықтарының себебі.

4. Қаржы институттарында несиеті тәуекелдерді басқару әдістері.

 

1. Несиеті тәуекелдің мәні.

Несиеті тәуекел банк контрагенттерінің өз міндеттемелерін орындамау мүмкіндігімен шартталған. Бұл, қарыздың негізгі сомасын (толығымен немесе бөлік күйінде) және келісімде орнатылған мерзім бойынша пайыздарды қайтармау күйінде көрінеді. Несие процесіне қатысатын Қазақстандық коммерциялық банктер, қазіргі таңда ішкі де, сыртқы да сынақтарға ұшырайды. Сондықтан, тіпті ең жақсы несиетік политика кезінде де несие бойынша ысыраптан қашу мүмкін емес. Негізінде, банк әдейі «жаман» несиетерді бермеуі қажет, бірақ олардың кейбірі уақыт өте келе сондай болып қалатыны белгілі. Банк абыройы, қиындықты туғызатын несиетер бөлігінің көбеюі әсерінен жойылуы мүмкін, ол, өз кезегінде, несиетік ресурстар нарығында банк позициясына әсер етуі мүмкін. Соңғы жылдары несиеті тәуекелдің қазақстандық банктер сенімділігіне әсер ету дәрежесі айқындалды. Несиеті тәуекелді басқару, олардың жұмысындағы едәуір қиындықтарды тудыратын негізгі мәселелердің бірі болып жалғасып келеді.

 

2. Банк тәуекелдерін басқаруды жүзеге асыруға жауапты коммерциялық банк органдары.

   Банктерде банктермен қабылданған тәуекелдер көлеміне және мүмкін ысырап үлкендігіне талдау және бағалау жұмыстары жүргізіліп тұруы тиіс. Банктерде тәуекелдерді басқару бойынша іс-шараларды толыққанды жүргізіп тұруға міндетті арнайы органдар жасақталады.

Банк іс-әрекетімен байланысты тәуекелдерді басқару мақсатында, банктерде, банктің өзіндік құрылымдық бөлімшесі болып табылатын және 1 кестеден көрініп тұрғандай, тікелей банк директорлары Кеңесіне бағынатын арнайы орган қызмет атқарады.

 

Кесте 1 — Банк тәуекелдерін басқаруды жүзеге асыруға жауапты коммерциялық банк органдары туралы мәлімет

Банк атауы

Тәуекелменеджмент жүйесіне жауапты банк органы

Берілген орган ішінде есеп беруге міндеттілік дәрежесі

АҚ «Казкоммерцбанк»

Активті-пассивті операцияларды басқару бойынша комитет

Банк директорлары Кеңесі

АҚ «Альянс Банк»

Тәуекелді бақылау департаменті

Банк директорлары Кеңесі

АҚ «АТФ Банк»

Тәуекелменеджмент бойынша департаменті

Банк директорлары Кеңесі

АҚ «Евразиялық Банк»

Тәуекел департаменті

Директорлар Кеңесі мен банк төрағалары

АҚ «Банк Центр Несие»

Тәуекелді талдау және басқару департаменті

Банк директорлары Кеңесі

АҚ «Казахстанның Халық банкі»

Активтерді және міндеттемелерді басқару комитеті

Банк директорлары Кеңесі

Ескерту – Берілген банктердің жылдық есебінің мәліметі бойынша құрастырылды

 

 

3. Несие қиындықтарының себебі

   Несие мәселелерінің барлық мүмкін себептерін суреттеу практикалық мүмкін емес, бірақ банк практикасында анағұрлым жиі кездесетіндер мыналар:

1. Өзінің пайдақор қызығушылығындағы әрекеттер көптеген банктік маңызды қиындықтардың себебі болып табылады. Көбіне, ол, меншік иесі ретінде өз жағдайын пайдаланып, дәлелденбеген несиетер түрінде (кейде гонорар, ақшалай мадақтау, тауар және қызмет үшін төлем ретінде) қаражатты алу үшін директорларға, ірі акционерлерге, немесе олармен байланысты тұлғаларға жеңілдетілген несиетерді беру түрінде көрінеді.

2. Табыс мағынасының әсірелеу. Несиеті портфель әдетте табыс алудың анағұрлым маңызды көзі болып табылады. Бірақ тиімділік банкке арналған қанағаттандырылмайтын шарттардың немесе дәлелденбеген туекелден тұратын несие беру кезінде саналы жоғарылату пайдасына көзқарасты жіберуге болмайды. Санасыз берілген несиетер, әдетте олардан түсетін пайдадан анағұрлым қымбат тұрады.

3. Несие принциптерінің компромистік бұзылуы. Банк басшылығы ақылмен жасалған несие принциптерін бұзып отырғанын біле отырып дәлелденбеген тәуекел несиетерді беруі мүмкін. Бұзу себебі, үлкен байланыстары бар өктем және ықпалды тұлғалармен келісім-шарт жасау кезіндегі жүрексіздік, достық қатынастың болуы және қызығушылықтардың конфликтісі болуы мүмкін. Арам ойлар, табысқа қол жеткізуге шектен тыс қызығушылық немесе конкуренция қысымы да несие принциптерін компромистік бұзуға алып келеді.

 

4. Қаржы институттарында несие тәуекелдерін басқару

Несие тәуекелдерін басқару процесінде осы процестің мәселелерін анықтайтын төрт негізгі этапты бөліп көрсетуге болады:

1. Несие тәуекелдерін талдау және бағалау. Тәуекелді талдау үшін алғышарт ретінде олардың идентификациясы болып табылады. Банк ақпараттың әр түрлі көздері негізінде оның подвержен тәуекелдердің арақатынасы және түрлерін орнатуы қажет. Сосын идентификацияланған тәуекелдердің қандай түрлерін өзгертуге болатынын орнату керек. Ақпаратты жинау және өңдеуге кететін шығын ескере отырып, пренебречь етуге болатын тәуекелдерді де бөліп алу қажет.

2. Тәуекел үлкендігін анықтау. Тәуекелді идентификациялау мәселесі оларды өлшеу әдістерімен тығыз байланысты. Тәуекелдің сандық мөлшерін анықтау потенциалды шығын мөлшерін бағалауға мүмкіндік береді және белсенді басқару құралдары көмегімен банк жарамды деп қарастыратын тәуекел деңгейін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Несиеті балдық бағалау әдісін де пайдалануға болады.

3. Несие тәуекелдерін басқару. Тәуекелді басқарудың подлежащиен және олардың үлкендігін анықтап болған соң, несиеті тәуекелдерді басқару стратегиясы мен әдістемесін жасап шығару қажет. Ол несиеті тәуекелдердің туындауын болдырмауға, сонымен қатар, банктің тиімділігі мен өтімділігі үшін несиетік тәуекелдің негативті жағдайларын болдырмау үшін бағытталуы мүмкін

 

 

 

Қаржы институттарында операциялық тәуекелді басқару

 

1. Операциялық тәуекел бойынша қаржы институттары жағдайының құрамдас элементтері.

2. Операциялық тәуекелдің туындауының себептері.

3. Операциялық шығындар классификациясы.

4. Операциялық тәуекелдің минимизациясы.

 

1. Операциялық тәуекел бойынша қаржы институты заңнамасының құрамдас элементтері

Құжат құрылымы, көбіне, оның түсініктілігі және органдарды бақылайтын және реттейтін жауапты қызметкерлерге пайдалылығын анықтайды. Бөлімдердің көпдеңгейлі құрылымдарын пайдалану жақсы практика болып табылады, яғни, тақырыптар мен тақырыпшалар. заңнама бөлімдеріне мысалдық құрылымды келтірейік (халықаралық тәжірибе):

 

1. Жалпы жағдай.

2. Анықтамалар және терминдер.

3. Мақсаттар, операциялық тәуекелдерді басқару мәселелері мен принциптері.

4. Операциялық тәуекелдердің классификациясы.

5. Операциялық тәуекелдердің идентификациясы.

6. Операциялық тәуекелдерді жүзеге асыру жағдайларының аналитикалық мәліметтер базасын енгізу реті.

7. Операциялық тәуекелдерді бағалау және мониторинг әдістері.

8. Операциялық тәуекелдерді шектеу (минимизациялау) әдістері.

9. Қаржы-шаруашылық әрекеттің үздіксіздігін қамтамасыз ету бойынша негізгі шаралар және стресс-тестілеу.

10. Операциялық тәуекелдерді басқару жүйесі бойынша банк бөлімшелерінің жауаптылық және өкілділігі.

11. Ішкі есептілікті баяндау реті.

12. Операциялық тәуекелдерді басқару жүйесін бақылау.

13. Операциялық тәуекелдер туралы ақпараттарды ашу реті.

14. Соңғы жағдай.

Егер несиеті мекеме, шетелдік серіктестер және инвесторлар, батыс рейтингтік агенттіліктер сияқты қызығушылық танытқан жақтарға операциялық тәуекелдерді басқару туралы ақпаратты ашуға бел буса, онда жағдайға «Операциялық тәуекелдерді басқару мәдениеті» және «Экономикалық капитал есебі» сияқты бөлімдерді қосу қажет.

 

2. Операциялық тәуекелдердің туындау себептері

Операциялық тәуекелдердің туындауы ішкі де, сыртқы да себептермен шартталуы мүмкін.

Операциялық тәуекелдердің туындауының ішкі себептеріне мыналар жатады:

— банктің ұжымдық құрылымының бөлімшелер мен қызметкерлердің өкілділігін үлестіру бойынша, банк операциялары мен басқа да келісімдерді жүзеге асыру реті мен іс-әрекеттері, олардың құжаттандырылуы мен тіркеуде көрінуіндегі кемшілігі;

— Орнатылған тәртіп пен рәсімдерді Банк қызметкерлерінің орындамауы;

— Банкті ішкі бақылау эффективсіздігі;

Операциялық тәуекелдердің туындауының сыртқы себептеріне мыналар жатады:

жеке және (немесе) заңды тұрғалардың Банк қызығушылығына қарсы бағытталған кедейсоқ немесе қасақана іс-әрекеті;

Банк бақылауынан тыс жерде орналасқан жүйелер мен қондырғылардың қызмет етуінің бұзылуы;

Банк бақылауынан тыс жерде орналасқан қолайсыз сыртқы мән-жайы.

 

3. Операциялық шығындардың жіктелуі

Операциялық тәуекел факторларының әр түрлі үйлесуі кезінде пайда болатын операциялық шығындардың жағдайлары нәтижесінде шығындар жағдайларына жіктеледі:

қызметкерлермен немесе Банк қызметкерлерімен іске асатын асыра пайдалану немесе заңсыз іс-әрекеттері (мысалы, ұрлау, қызметін асыра пайдалану, банк операциялары мен басқа да келісімдердің жасалу факттарын қасақана қысқарту, информациялық жүйелер мен ресурстарды рұқсат етілменген қолдану);

үшінші тұлғаның заңсыз іс-әрекеттері (мысалы, бастама және (немесе) төмел және тағы да басқа құжаттардың қолдан жасалуы, информаіиялық жүйеге рұқсат етілмеген енуі);

Банктың немесе оның қызметкерлерінің еңбек заңнамасын бұзуы (мысалы, еңбек келісімі шарттарының бұзылуы, қызметкерлердің денсаулығына зиян тиуі);

басқа да заңнамаларды бұзу (сонымен қатар, қылмыстық жолмен алынған монопольяға қарсы кіріс легелизациясы (жуылу) бойынша қарсы әсер ету, және саңкестерді қаржыландыру);

клиенттер, контрагенттер және (немесе) басқа үшінші тұлғалардың негізгі қызметімен байланысты келісімшарттан туындайтын орындалған немесе орындалуы қажетті міндеттер;

іскерлік айналым дәстүрлерінің бұзылуы (мысалы, құпия мәліметтің орынсыз пайдаланылуы, қызметтердің міндеттелуі, баға бойынша келісіп алу)

негізгі қаражаттар мен басқа материалдық активтердің зақымдануы немесе жоғаруы (ланкестік әрекет, табиғат апаттары, өрт нәтижесінде);

қондырғылар мен жүйелердің істен шшығуы (мысалы, автоматтандырылған банк жүйесінің, байланыс жүйесі жмысының істен шығуы, қондырғының бұзылуы);

қызметтің орынсыз ұйымдасуы, басқару мен орындау қателіктері (мысалы, ішкі процестер мен процедуралардың барабар емес ұйымдаасуы нітижесінде, қорғау жүйесінің және (немесе) мәліметтерге рұқсат алу ретінің болмауы (жетілдірілмеуі), Банк ішіндегі информациялық ағымның дұрыс емес ұйымдасуы, қызмет қамсыздандырушылардың Банк алдында міндеттерін орындамауы, операциялар мен келісім бойынша мәліметтерді енгізу мен өңдеу кезінде жіберілген қателер, құжаттардың жоғалуы т.т.).

Операциялық шығындар мынадай түрде болуы мүмкін:

активтер құнының төмендеуі;

материалдық активтерді жедел есептен шығару (алып тастау);

соттың қаулысының (шешімінің) ҚР заңнамасына сай, өкілетті органдар шешімі негізінде ақшалай төлемдер;

клиенттер мен контрагенттерге ақшалай төлем, сонымен қатар Банк кінәсімен жауапкершілікке тартылған Банк қызметкерлерінің шығынның соттан тыс ретте орнын толықыру мақсатында ақшалай төлемдер жасау;

шаруашылық іс-әрекетті қайта қалпына кетріру және қателіктер, апаттар, табиғат апаттары және басқа да ұқсас жағдайларда зардаптарын жою;

басқа да шығындар.

 

4. Операциялық тәуекелді төмендету

Операциялық тәуекелді төмендету операциялық шығындарға және (немесе) қалыпты операциялық шығындардың мөлшерін азайтуға (шекеуге) ұшырататын оқиғалар немесе жағдайлардың бастау мүмкіндіктерін төмендетуге бағытталған іс шаралар кешенінің іске асуы болжайды. Банк деңгейінде бақыланатын операциялық тәуекелді төмендетудің негізгі әдісі ұжымдық құрылымдарды, банктық операциялар жасаудың ішкі ережелер мен процедураларын жасап шығару және операциялық тәуекелдің пайда болу факторларын жою (төмендету) үшін басқа да келісімдер. Бұл кезде уәкілеттілікті бөлу принциптерін сақтау, жүргізілетін банктық операциялар бойынша бекіту (келісу) реті және есептілігі және басқа да келісімдер бойынша ерекше көңіл бөлінеді.

Операциялық тәуекелді төмендету үшін Банк келесі негізгі құралдарды қолданады:

информация қол жетімділікті шектеу;

нформациялық жүйеге рұқсат етілмеген кіруге қарсы қорғаныс жасау;

информациялық жүйе құралдарымен рұқсат етілмеген операцияларды жасауға қарсы қорғаныс;

құжаттарды жасауға дейінгі бақыланатын жұмыс орындарын ұйымдастыру;

қос енгізуді ұйымдастыру;

қатер іс-әрекеттерді анықтау үшін автоматты тексеру процедураларын икемдеу және қосу;

майда қайталанатын әрекеттерді автоматты түрде орындау;

пайдаланушы іс-әрекеттерінің аудиті (тіркелу және мониторинг).

 

 

 

Тақырып 6. Қаржы институттарында пайыздық тәуекелді басқару

 

Лекция сұрақтары:

1. Пайыздық есептің әдістері және негізгі түсініктері

2. Пайыздық тәуекелдің басқарудың негізгі әдістері

3. Пайыздық тәуекелдің факторлары

4. Пайыздық тәуекел деңгейін бағалау әдісі

 

1. Пайыз жайлы негізгі түсінік және оларды есептеу әдістері

2.

Пайыздық тәуекел банк үшін пайыздық мөлшерлеменің болжанбаған, қолайсыз өзгерісі нәтижесінде шығынға ұшырау мүмкіндігі және маржаның біршама төмендеуі, оның нөлге теңесуі немесе кері көрсеткіші.

Пайыздық тәуекел ұсынылып жұмылдырылған қаржыны қайтару мерзімдері сәйкес келмеген кезде немесе активт және пассив операциялары бойынша салымдар әр түрлі тәсілдермен (белгіленген мөлшерлеме ауыспалы немесе керіге қарсы) ұсынылған жағдайларда пайда болады. Соңғы жағдайда қаржы қысқа уақыт аралығында ауыспалы мөлшерлемемен қарызға алынған, ал несие ауыспалы мөлшерлемелер күтілетін деңгейден аспаған кезді ескере отырып, белгіленген мөлшерлемемен ұзақ уақытқа берілетін жағдай мысал бола алады. Осылайша, бұл тәуекел банк кірістеріне, автивтердің экономикалық бағасына, міндеттер мен баланстағы құралдарға әсер етеді. Банк ұшырайтын пайыздық тәуекелдің негізгі формалары төменде көрсетілген:

мерзімдердің айырмашылығына (бекітілген пайыздық мөлшерлеме үшін) байланысты және банктық активтер, пассивтер және баланстағы ұстанымдардың жаңа бағасының (құбылмалы пайыздық мөлшерлеме үшін) бекітілуіне байланысты пайда болатын жаңа бағаны ұсыну тәуекелі;

табыстылықтың қисық сызығының формасы мен көлбеуінің өзгеруіне байланысты пайда болатын табыстылық қисық сызығының тәуекелі;

пайыздардың әр түрлі құралдары бойынша табыс әкелген және төленген аяқталмаған арақатынастылыққа байланысты пайда болатын негіздік тәуекел;

көптеген банктық активтер, пассивтер және балланстанған іс-қағаздар жиынына орнатылған анық көрінетін немесе ұйғарымды опциондарға байланысты пайда болатын нұсқалылық.

 

3. Пайыздық тәуекелді басқарудың негізгі әдістері

 

Банк депозиттерінің іс-қағаздар жиыны біршама деңгейде кез-келген уақытта клиенттердің депозиттер бойынша сұрау қызметіне байланысты. Егер банктар депозиттерінің іс-қағазда жиынының құрамы бойынша өз бетінше шешім қабылдағанда, олар талап етілуі мен аз кірісті жедел және сақтандырушы салымдар депозиттерінің үлкен үлесін иемденуді қалар еді. Егер шоттар қымбаттылығы банктың барлық қаражат көздеріне төмендеуіне жатқызылса және әдетте негізгі депозиттердің біршама бөлігін құрайды. Бірақ банктар арзан депозиттерді қаласа, онда тек бұқара ел ғана қандай депозиттер ұсынылатынын анықтайды. Клиеттердің қауауымен санасқысы келмейтін Банктар оларды ескеретін банктардың пайдасына депозиттерінен айырылады. Банктар клиенттерді қызықтыру және олардың салымдарын ұстап тұру үшін айтарлықтай жоғары пайыздық кіріспен қамтамасыз ету керек, сонымен қатар депозит қаражаттарын пайдаланудан келіп түсетін кез-келген кірісті жұтып қоюы мүмкін өте жоғары пайыздық мөлшерлемелерден аулақ болуы қажет

Баланстың екі жағымен де онаң басқарып отыру шектелген. Активтерді басқару шектелген: а) банк активтері іс-қағаздар жиынтығының құрамын анықтауға көмектесетін өтімділігі мен төленбеу тәуекелі түсінігімен және б) несие бағасының құрылымын анықтауда банк азаттығын шектейтін басқа банктар жағынан бағалық бәсекелестік. Сонымен бірге, міндеттемелерді басқару қаржыландыру кезінде: а) банк кез-келген уақытта өз салымшыларының арасында және басқа несиелерде сәтті орналастыра алатын, яғни қарыз беру үшін қол жетімді қаражаттың қарыз құралдарының шектелген таңдалуы және мөлшері; б) басқа банктар жағынан қолда бар қаражаттың бағалық бәсекелестігіне итермелейді. Міндеттемелерді басқару ықпалдастығы мен активтерді басқару, сонымен қатар әр түрлі мерзімдер, мөлшерлемелер, көлемдер, қол жетімділік деңгейі бар өскен қарыз қаражаттарды пайдалану тез өсу мен көп кіріске кепіл бермейді. Үлкен мүмкіндіктер үлкен тәуекелді білдіреді. Берілген жағдайда пайыздық тәуекелі бар – ықтималды төмен кірісі немесе тіпті шығыны бар тәуекел қаражаттарды іздеу кезінде дұрыс емес шешім қабылаумен байланысты. Пайыздық тәуекелді басқарудың міндеттері бан кірістілігі мен өтілмділік мақсаттарының шегінде бұл тәуекелді төмендетуден тұрады. Пайыздық тәуекелді алдын-алу мақсатында коммерциялық банктарға:

1) ақшы нерығындағы жаңа жағдайлар пайыздарына дұрыс құралдарды пайдалану (несиелі келісімшарттар);

2) баланс құрылымын өзгертуге бағытталған саясат жүргізу;

3) пайыздық тәуекелдің өтемақысын анықтау қажет.

 

4. Пайыздық тәуекел деңгейін бағалау тәсілдері

 

Банктардың активтері мен пассивтерін толығымен сәйкестендіруге болмайды, өйткені банк орын алған бизнес анықталмаған оң немесе әр түрлі типті болады. сәйкестендіруге ұшыратпаған жағдайда түсімділік ықтималдылығы өседі, бірақ сонымен бірге шығын тәуекелі де артын кетуі мүмкін.

Осылайша, пайыздық тәуекел бойынша банк ұстанымдарының негізгі көрсеткіштеріннің бірі активтер мен пассивтер арасындағы теңгерілумеу (келісілмеу) деңгейі болып табылады. Теңгерілмегендік активтер мен пассивтер бойынша пайыздық мөлшерлеменің өзеруі жүзеге асуы мүмкін уақыт аралығындағы айырмашылыққа жатады. Бұндай уақыт айналымы әдетте активтер мен пассивтер бабы бойынша жаңа бағаны бекіту күні ретінде белгілі.

Тәуекелге ұшырау өзгерісінің пайыздық мөлшерлемелерін өлшеудің кілтті әдісі ГЭП менеджмент деп аталатын әдісті қолданумен байланысты.

Берілген әдіс банктың пайыздық кірісіне пайыздық мөлшерлеменің әсер етуін бағалауға негізделеді.

Теңге, рубльмен (доллормен) белгіленетін ГЭП төмендегі формуламен өлшенеді:

ГЭП =ПСА – ПЧП ,            (1.3)

мұндағы ПСА пайыздық мөлшерлеменің өзгерісіне сезімтал активтер;

      ПСПпайыздық мөлшерлеменің өзгерісіне сезімтал пассивтер.

Талдау әдісін қолданудың кілтті моменттері келесідей болып табылады: пайыздық мөлшерлемелердің өзгеру тенденциясын болжау, жоспарлау мүмкіншіліктерін анықтау, банк активтері мен пассивтерін екі категорияға бөлу: пайыздық мөлшерлеменің өзгерісіне сезімтал активтер/пассивтер өтеу мерзімдері бойынша, және пайыздық мөлшерлеменің өзгерісіне сезімтал емес активтер/пассивтер немесе бірінші қайта бағалау бойынша топтастырылады. Жоспарлау мүмкіндіктерін енгізу уақытша факторды есептеу әдісі болып табылады.

 

 

7 Тақырып. Қаржы құралдарының нарықтық тәуекелді басқаруы

Дәріс сұрақтары:

1. Нарықтық тәуекелді басқарудың терминдері, мақсаттары, міндеттері және принциптері

2. Нарықтық тәуекелдің пайда болу себептері

3. Нарықтық тәуекелді басқарудың сатылары мен әдістері

4. Нарықтық тәуекелді анықтау

5. Нарықтық тәуекелді бағалау

6. Нарықтық тәуекелдің мониторингі

7. Нарықтық тәуекелді бақылау және төмендету

 

1. Нарықтық тәуекелді басқарудың терминдері, мақсаттары, міндеттері және принциптері

 

Нарықтық тәуекелсауда-саттық іс-қағаздар жиынтығының қаржылық құрал-жабдықтарының, сонымен қатар шет ел валюталары бағамының және/немесе бағалы металдардың нарықтық бағасының өзгеруі нәтижесінде Банкта қаржылық зияндар/шығындардың пайда болу тәуекелдері. Басқа банктік тәуекелдерден нарықтық тәуекелдің айырықша белгісі оның нарықтық конъюнктурасына тәуелділігі болып табылады. Нарықтық тәуекел қор тәуекелі, валюталық және пайыздық тәуекелден тұрады.

Қор тәуекелі – қор құндылықтарының – бағалы сауда-саттық, сонымен қатар басқаруға қатысуды бекітетін іс-қағаздары жиынтығыны мен қор құндылықтарының эмитентімен және қаржылық құралдардың туындыларымен де, қаржы құралтарындағы жалпы нарықтық бағаның ауытқуымен де байланысты нарықтық бағаның қолайсыз өзгерістерінің нәтижесіндегі шығындар тәуекелі.

 

2. Нарықтық тәуекелдің пайда болу себептері

 

Нарықтық тәуекелдің пайда болуы ішкі және сыртқысебептерге негізделуі мүмкін. Нарықтық тәуекелдің пайда болуының ішкі себептеріне төмендегілер жатады:

1) қаржы құралдарын сатып алу/іске асыру кезіндегі жаман ниетті манипуляциялар;

2) қаржы құралдарын сатып алу/іске асыру бойынша, сонымен қатар айтылуының уақыттары мен сандары бойынша қате іс-әрекет.

Нарықтық тәуекелдің пайда болуының сыртқы себептеріне төмендегілер жатады:

1) сауда-саттық іс қағаздары жиынтығының – қор құндылықтарының – құнды қағаздар, сонымен қатар басқаруға қатысуды бекітетін іс-қағаздары жиынтығы мен эмитент жағдайымен және қаржы құралтарындағы жалпы нарықтық бағаның ауытқуымен байланысты факторлардың әсерінен қаржылық құралдардың туындыларымен қаржы құралдарының нарықтық бағасының өзгеруі

2) шет ел валюталарының бағамдарының өзгеруі;

3) бағалы металлдардың нарықтық бағасының өзгеруі;

4) активтер, пассивтер және баланстан тыс талаптардың өтелім мерзімдерінің және бекітілген пайыздық мөлшерлеме құралдары бойынша мүмкіндіктердің сай келмеуі;

5) активтер, пассивтер және баланстан тыс талаптардың өтелім мерзімдерінің және өзгеретін пайыздық мөлшерлеме құралдары (пайыздық мөлшерлемені қайта қарау тәуекелі) бойынша мүмкіндіктердің сай келмеуі

6) берілген позицияларды жабу кезінде кірістердің потенциальді шығындарын арттыру нәтижесінде пайда болған шығындалу тәуекелінің бір эмитентінің қаржылық құралдары бойынша ұзын және қысқа ұстанымдарының табыстылық қисық сызығының сыртқы пішінінің өзгеруі (табыстылық қисық сызығының тәуелділігі)

7) бекітілген пайыздық мөлшерлемесі бар қаржы құралдары үшін олардың мерзімдері сәйкес келген жағдайда – қызықтыратын және орналастырылған несиелік ұжым қорлары бойынша пайыздық мөлшерлемелердің өзгеру деңгейінің сай келмеуі; құбылмалы пайыздық мөлшерлемесі бар қаржы құралдары үшін пайыздық мөлшерлемені қайта қарастырудың бірыңғай жиілігі жағдайында – пайыздық мөлшерлемелердің өзгеру деңгейінің сай келмеуі (базалық тәуекел);

8) келісімге отырған бір жақтың өз міндеттерін атқарудан бас тарту нәтижесінде шығынның пайда болу тәуекеліне ұшырататын пайыздық мөлшерлемелердің (құнды қағаздар, несиелер, ипотекалық қарыздар, облигациялар және т.б.) өзгерісіне сезімтал дәстүрлі пайыздық құралдары бар опциялық келісімдердің кең қолданылуы (опционды тәуекел);

9) Банктың клиенттері мен контрагенттерінің келісімшарт ережелерін бұзуы.

 

3. Нарықтық тәуекелді басқарудың сатылары мен әдістері

 

Нарықтық тәуекелді басқару келесі сатылардан тұрады:

1) нарықтық тәуекелді анықтау;

2) нарықтық тәуекелді бағалау, сонымен бірге пайыздық, қорлық, валюталық тәуекелді бағалау;

3) нарықтық тәуекелдің мониторингі;

4) нарықтық тәуекелді бақылау және/немесе нарықтық тәуекелді төмендету.

 

Нарықтық тәуекелді бақарудың мақсаттары мен міндеттеріне келесі әдістермен белгілі-бір принциптерді ұстанған жағдайда жетуге болады:

1) шектік мәндердің (шектер) жүйесі;

2) өкілеттілік жүйесі және шешім қабылдау;

3) информациялық жүйе;

4) қаржы құралдарының мониторинг жүйесі;

5) бақылау жүйесі.

 

4. Нарықтық тәуекелді анықтау

 

Нарықтық тәуекелдің пайда болу және анықтау мақсатында Банк параметрлер жиынтығын бағалайды. Ол Банк іс-әрекетінің нақты бағытының басқа сипаттамаларыны пайда болуы мен сәйкесінше Банктың сапалы нарықтық тәуекелді қабылдауды білдіретін жағдайы мен мөлшерінің өзгеруі болып табылады. Нарықтық тәуекелді бағалау параметрлері жүйесінің негізгі мақсаты Банкқа толығымен нарықтық тәуекел әсерін төмендету бойынша Банк іс-әрекетінің білгілі-бір бағытына қатысты тиісті басқарушылық шешім қабылдауын қамтамасыз ету.

Нарықтық тәуекел деңгейін бағалау үшін Банк келесі параметрлерді пайдаланады:

НТ – нарықтық тәуекелдің жиынтықты көлемі;

ПТ – пайыздық тәуекел – пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруіне сезімтал қаржы құралдары бойынша нарықтық тәуекелдің көлемі;

ҚТ – қорлық тәуекел – құнды іс-қағаздардың ағымдағы (әділетті) бағасының өзгеруіне сезімтал қаржы құралдары бойынша нарықтық тәуекелдің көлемі;

ВТ – валюталық тәуекел – ашық позицияларда шет ел валюталар және бағалы металдар бойынша нарықтық тәуекел көлемі.

Нарықтық тәуекелді анықтау және бағалау деңгейі бірыңғай негізде іске асырылады. Банк қызматкерлері Бағалы қағаздарды басқару бөліміне нарықтық тәуекелді анықтау және бағалауда пайдаланылатын сәйкес параметрлердің өзгеруі жайлы дәлелдейтін есептеуге қажетті дәйектер мен мағұлматтарды беріп отырады.

Құнды қағаздарды басқару қызметкерлері алынған мәліметтердің өңдеуін жасап, оны Ұжымдық-бақылау бөліміне береді. Алынған мәліметтерді Ұжымдық-бақылау бөлімінің қызметкері Банктың бірегей информациялық-есептік жүйесіне енгізеді. Мағұлматтар енгізілген құжаттардың түпнұсқалары мәліметтерді Бағалы қағаздарды басқармасына немесе Бағалы қағаздарды басқармасының өзіне бағытталып, Банк бөлімшелерінің құжаттарымен бірге сақталады.

Енгізілген көрсеткіштердің негізінде Банктың информациялық-есептік жүйесінде тәуекел деңгейін бағалау келесі аналитикалық есептер бағдарламалық қалыптасады:

Ашық валюталық позиция”;

Нарықтық тәуекелдің оның құрамдас бөліктері – пайыздық, қорлық және валюталық тәуекелдердің деңгейін бағалау”.

Тәуекел деңгейін бағалау үшін Банк қолданылатын әр көрсеткіштер жиынтығы бойынша шектік мәндер жүйесі (шек қойылады) анықталынады. Оларды жеңу толығымен Банкқа әсер ету тәуекелдерінің артуын және оның шекті жағдайына мен ағымдағы жағдайдардың мөлшеріне жақындау.

Шектік мәндер (шектер) жүйесі тәуекелдің рұқсат етілген деңгейін Банкпен арттыруды бекітудге тартылған. Шектік мәндер (шектер) жүйесі Банк Басқармасымен орнатылады және жылына екі реттен жиі емес қайта қарастырылады. Нақты лимиттерді өзгерісінің инициаторы ретінде сәйкес келетін Банк бөлімшелерінің жетекшілері, Ішкі бақылау қызметінің жетекшілері, Басқару. Басқарма Төрағасы жақтайды.

Ұжымдық-бақылау бөлімінің қызметкері нарық тәуекелінің деңгейі жайлы есепті Банктың директорлар кеңесіне тоқсан сайын ұсынып отырады. Егер күнтізбелік тоқсан ішінде нарықтық тәуекелдің деңгейін бағалау үшін Банк қолданатын кез-келген көрсеткіштер оның орнатқан лимитінен асып түссе, Ұжымдық-бақылау бөлімінің қызметкері бұл жайлы кідірместен Банктың директорлар кеңесін құлақтандырады.

 

5. Нарықтық тәуекелді бағалау

 

Нарықтық тәуекелдің жиынтықты көлемін есептеу келесі формула бойынша шығарылады:

НТ = 12,5 х (ПМ + ҚТ) + ВТ,

мұндағы НТ нарықтық тәуекелдің жиынтықты көлемі;

ПМ пайыздық мөлшерлеме;

ҚТ – қорлық тәуекел;

ВТ – валюталық тәуекел.

ПМ мен ҚТ көрсеткіштерін есептеу Банк келесі критерилердің бірін қанағаттандырған жағдайда іске асады:

нарықтық тәуекелдің (НТ) жиынтықты көлемін есептеу күніне қаржы құралдарының ағымдағы (әділетті) бағасының соммалық көлемі жағдайы бойынша тең болады немесе Банктың баланстық активтерінің көлемінен 5 пайызға асып түседі. Егер жағдайы бойынша нарықтық тәуекел көлемінің жиынтығының бар болғаны бір күніне есептелгенде қаржы құралдарының ағымдағы (әділетті) бағасының соммалық көлеміне тең болар еді немесе баланстық активтерінің көлемінен 6 пайызға асып түсер еді, ПТ мен ҚТ есептеу бірыңғай негізде Банк орнатқан айналмалылықпен белгіленген күннен басталады. Қаржы құралдарының ағымдағы (әділетті) бағасының соммалық көлемі бірыңғай негізде, балланстық және балланстық емес шоттарда қаржы құралдарының көріну мерзімінен басталады;

нарықтық тәуекелдің жиынтықты көлемін есептеу күніне жағдай бойынша қаржы құралдарының ағымдағы (әділетті) бағасынан Банктың меншікті қаражатының (капитал) көлемінен 200 пайызға асып түседі.

 

Қаржылық құралдар бойынша таза ұстанымдар келесілерді есепке ала отырып анықталады:

таза ұстанымның көлемін есептеу үшін қаржылық құралдар ағымдағы (әділетті) баға бойынша нарықтық тәуекел көлемінің күніне есептеу арқылы қайта бағаланады;

егер қаржы құралынының эмиссиясы жеке бөлімдермен (үлесті несиелермен) шығарылатын болса, онда таза ұстанымды есептеуде бір үлесті несиенің қаржы құралы бойынша тең шамалы ұзын және қысқа ұстанымдар қосылмайды (өте жоғары тәуекелді қаржы құралдарын қоспағанда);

тең шамалы ұзын (қысқа) ұстанымдар әр түрлі үлесті несиелердің бірыңғай қаржы құралдары бойынша таза ұстаным есептеулеріне қоспауға болады, егер әр түрлі үлесті несиелердің қаржы құралдары бір уақытта 6 ай ішінде ұжымдық сауда-саттық аудандарына қарайтын болса және/немесе әр түрлі үлесті несиелердің қаржы құралдары бойынша ағымдағы (әділетті) баға көлемінің өзгеруіне бағытталуы көрсетілген уақыт аралығына сай келеді;

таза ұстанымның есептеулеріне бірнеше активтерден тұратын қаржы құралдарының негізінде жатқан туынды қаржы құралдары бойыншаұстанымдар қосылады (базалық активтер);

абазалық активтері әр түрлі валюталарда көрсетілген айырбас бойынша таза ұстанымдар есептеулері әр валютаға жеке жүргізіледі.

 

Пайыздық тәуекелді есептеу

 

Пайыздық тәуекел – нарықтық мөлшерлеменің өзгеруінен пайда болған Банктың меншікті қаражатының (капиталының) бағасының төмендеу тәуекелі. Пайыздық тәуекелді есептеу келесі қаржылық құралдар бойынша жүргізіледі:

қарыздық құнды қағаздар;

конверсия құқығы бар бөлшекті құнды қағаздарды қарыздық құнды қағаздарға;

айырбасталынбайтын артық дәреже бойынша анықталған дивидент мөлшері;

базалық активіт пайыздық кіріс әкелетін қаржылық құралдар, құнды қағаздар индексі пайыздық мөлшерлеменің өзгерісіне сезімтал, немесе сәйкес талаптар және (немесе) міндеттер пайыздық мөлшерлеме негізінде есептелінетін жағдайлар бойынша келісімшарттар болып табылатын қаржылық құралдар туындылары (сатып алынған опциондардан басқалары)

 

8 Тақырып. Қаржы құралдарының инвестициялық тәуекелді басқаруы

 

Лекция мақсаты: Инвестициялық тәуекелдің негізгі пайда болу себептерін зерттеу және басқару әдістерін қарастыру.

Лекция сұрақтары:

1 Инвестициялық тәуекелдің терминдері, мақсаттары, міндеттері және басқару принциптері.

2. Инвестициялық тәуекелді анықтау.

3. Инвестициялық тәуекелді басқару кезіндегі негізгі стратегиялар.

 

1. Инвестициялық тәуекелдің терминдері, мақсаттары, міндеттері және басқару принциптері

Нарықтық экономика жағдайында инвестициялық салымдарға арналған әр түрлі мүмкіндіктер пайда болды. Заңды немесе жеке тұлға катиталды салу бағытын таңдаған кезде негізгі критерилердің бірі инвестициялық тәуекел болып табылады. Активтерге бұндай салымдар қарыз алушыға ақшалай қаражат беруден ерекшеленеді, егер соңғысы несиені қолданғаны үшін пайыз ретінде кіріс алуды ғана көздесе, онда құнды қағаздарға салым жасау пайда алумен қатар банк өтімділігін тиісті деңгейде ұстап тұруға қажетті ақшалай қаражат ағымын реттеуге және де өз міндеттерін уақытылы пайдалануға болады.

Инвесторлар тапшы өнімдердің, қызметін, мүліктік және мүліктік емес құқықтар, әсер ету саласын кеңейту және т.б. жолдармен қол жетімді капиталды сақтау мен көбейтуге мүдделі

 

2. Инвестициялық тәуекелді анықтау.

Құнды қағаздар жиынтығын басқару – бұл олар өзінің бағасын ғана сақтап қоймай, сонымен қатар инфляция деңгейіне байланыссыз едәуір кіріс әкелетін құнды қағаздар жиынтығына иелік ету өнері.

Басқару процесінің барлық сатылары бір-бірімен байланысты екенін естен шығармаған жөн. Өйткені қазақстандық банктар өз іс-қағаздарының жиынтығында негізінен инвестициялық тәуекелге ұшырымаған дерлік, бірақ әр түрлі өтеу мерзімдері бар мемлекеттік қағаздары болады. Шет елдің инвестиция құю мерзімдерін таратуға қатысты альтернативті стратегиялар тәжірибесін қарастыру пайдалы болады. Бұл стратегиялар инвестициялық тәуекелді төмендету әдістері болып табылады және қазақстандық банктардың пратикасында тек мемлекеттік бағалы қағаздар ғана емес, сонымен қатар жеке сала қағазадары үшін де қолданылады.

 

3. Инвестициялық тәуекелді басқару кезіндегі негізгі стратегиялар.

Әр инвестициялық жобамен ақша ағымын (Cash Flow) байланыстырған жөн. Олардың элементтері таза жиылыстар (Net Cash Outflow) немесе таза ақшалай қаражат ағымы (Net Cash Inflow) болып табылады.

Таза ағым деп (Net Cash Outflow жылына k-м) ағымдағы ақша түсіру (кері ара-қатынаста таза түсім орын алады) үстіндегі жоба бойынша ағымдағы ақша шығындарын арттыру түсіндіріледі.

Ақаша ағымында соңымен жүрсе ол қарапайым деп аталады. Егер түсім пен жиылыс кезектесіп келсе, ақша ағымы күрделі деп аталады.

 

Дисконтталған бағалауға («динамикалық» әдістер) негізделгендер:

Таза әкелінген бағасы – NPV (Net Present Value);

Инвестицияның тиімділік индексі – PI (Profitability Index);

Ішкі кіріс қалпы – IRR (Internal Rate of Return);

Өзгертілген ішкі кіріс қалпы – MIRR (Modified Internal Rate of Return);

Инвестицияның сатып алынуының дисконтталған мерзімі – DPP (Discounted Payback Period).

Учетный бағалауға негізделгендер статистикалық» әдістер):

Инвестицияның сатып алыну мерзіміPP (Payback Period);

Инвестицияның эффективтілік коэффициенті – ARR (Accounted Rate of Return).

Жобаның қаржылық эффективтілігін бағалау үшін негіінен жобаны іске асыру кезінде түзілетін ақша ағымдарын дисконттауға негізделген «динамикалық« әдістер терминін пайдалану мақсатты.

Дисконттауды пайдалану «ертеңгі ақша бүгінгіден арзан» принципін негізге алуды көрсетуге және осылайша дисконт мөлшерлемесі бойынша альтернативті салымдардың мүмкіндіктерін есепке алуға мүмкіндік береді.

 

1. Инвестициялық жобаның тәуекелдерінің сыншылдығы неге сүйенеді.

2. Инвестициялық жобаның тәуекелдерін басқару арнайылығы неге негізделген. Сатып алудың дисконтталған мерзімі (DPP). Инвестиция эффективтілігінің коэффициенті (ARR).

 

9 Тақырып. Қаржы құралдарының тәуекелді басқаруын Мемлекеттік қадағалаудың рөлі. Пруденциальді реттеу

 

Дәріс сұрақтары:

1. Қаржы құралдарының тәуекелді басқаруын Мемлекеттік қадағалаудың рөлі.

2. Қаржы құралдарының пруденциальді реттелуі.

 

1. Қаржы құралдарының тәуекелді басқаруын Мемлекеттік қадағалаудың рөлі.

Ірі қазақстандық банктар өз жетістіктері үшін соңғы кезекте емес олардың несиелік жұмыстардың барлық сатыларын тікелей қамсыздандыратын информациялық тарату жасау бойынша іс-шаралар алдын-ала қабылданғаны үшін міндетті. Әлемдік стандарттарға сай келуге ел банктарының талпынысы өзінің информациялық құрылымының қызметін әрі қарай жетілдіруге, тағы да алдыңғы қатарлы информациялық құрылымдарын белсендірек пайдалану және Қазақстанның жеке маманданған информациялық агенттілікте мен мемлекеттік органдардың өзара тығыз әрекет етуге мәжбүрлейді.

Маңызды мәліметтерді арыз беруші бірге жұмыс істеген банктар мен басқа да қаржы мекемелерінен алуға боалыд. Банктар, инвестициялық және қаржылық бірлестіктер бірлестіктердің депозиттер мөлшері, өтелмеген қарыз, шоттарды төлеу кезіндегі мұқияттылық және т.б. ұсынуға болады. Бірлестіктердің саудалық серіктестері ол енгізетін сауда несиесінің мөлшері бойынша айналымдағы капиталды қаржыландыру үшін клиент бөтен қаржыны эффективті пайдаланылатынын немесе пайдаланбайтынын білуге болады.

Банктың несиелендіру бөлімі маманданған несиелік агенттіліктерге барып, олардан кәсіпорын немесе жеке тұлғаның (жеке де жеке қарыз алған жағдайда) қаржылық жағдайы жайлы есеп алыға болады. есепте бірлестік тарихы, оның операциялары, нарық өнімдері, бөлімшелер, шоттарды төлеу .жүйелілігі, қарыз болу мөлшерлері және т.б. тұрады.

Дағдарыс көріністерінің жағдайында маңызды сұрақтарды (себаптерді) шешу қысқа уақытты белгілерді жоюға қарағанда (банктардағы өтімділік дағдарысы) басымдау болу керектігін түсінгеі жөн [52, с.345-347]. Осыған байланысты төмендегілер мақсатты:

1. Нақты экономика секторында реформаларды жеделдету, дәлірек айтқанда экономика өнімділігін жғарлату мақсатында инфрақұрылымды дамыту мен өндіріс қуаттылығын қаржыландыру;

2. Басқа қаржы дел-далдарын ырықтандыру арқасында банктардың монополизациясын төмендету, мысалы инвестициялық банктар мен басқарушы бірлестіктер. Басқа да қаржылық дел-далдарды дамыту фондтық нарық арқылы немесе еншілес капитал арқылы тұрғындардың қаражатын жұмылдыру жолымен нақты секторды қаржыландыру үшін қосымша мүмкіндіктер береді. Дәл қазіргі уақытта инвестициялық банктар мен басқарушы бірлестіктердің инвестициялық іс-әрекетін қатаң реттеуіне байланысты берілген қызмет түрінің динамикалық дамуында кейбір қиындықтарды көреміз. Ұсынылатын талаптар тәуекел көрінісінің біршама айырмашылықтары бар болғанына қарамастан банктарға ұқсас. Өсылайша, мысалы, коммерциялық банктарға қарағанда, инвестициялық банктар және басқарушы бірлестіктер депозиттер бойынша әлеуметтік тәуекелге ұшырамайды (олардың болмауына байланысты). Сонымен қатар, екі жағдайда да клиент көрінісі әр түрлі. Егер банктар тұрғындардың қаржыларын тартуға бағытталған болса, онда инвестициялық компаниялар салатын қаражатының тәуекел деңгейін түсінетін маманданған инвесторлармен жұмыс істейді.

3. Банк бөлімшесін қаражаттандыру. Үкімет байланысқан тәуекелдің мемлекетке ыңғайландыру арқасында жүзеге асырылмау керек. Мұнда дағдарыс жағдайында шығындарды барлық экономикалық субъекттер кез-келген шығынды жобалардың іске асуынан пропорцоиональді өзінің қатысуы себепті қарыздарын өз мойнына алуы керек. Пайда болған жағдайда, тұрғын ұй және сауда-саттық жылжымайтын мүлігімен байланысты көптеген коммерциялық жобалар банк бөлімшелері жағынан қаржыландыру болмағандықтан шығынды болып табылуда. Бірақ, бұл сала бағаның көтерілгенінен зардап шегіп жатқаны құпия емес, ал жобалардың өздері экономикағы инфрақұрылымдық маңыздылыққа ие емес. Бұл берілген жобаларды қаржыландыру арқылы мемлекет бұндай нысандарға бағаны ағымдағы (өте жоғары) деңгейде ұстап тұруға көмектесуде, ал мемлекет бұндай нысандардың коммерциялық табиғатын есепке ала отырып, жобалармен байланысты тәуекелдерді толығымен өзине алуда.

 

2. Қаржы құралдарының пруденциальді реттелуі.

 

1. Банктың апиталыныңорнатқан к ең төменгі мөлшері

1. Банктың капиталының орнатқан ең төменгі мөлшері Үкіметтің қаржы нарығы мен қаржы ұжымдарын реттеу мен қадағалау бойынша уәкілетті органымен бекітіледі.

2009 жылдың 1 шілдесінен бастап Астана және Алматы қалалары үшін – 5000 000 000 теңге, басқа аймақтар үшін – 3 000 000 000 теңге.

2011 жылдың 1 шілдесінен бастап Астана және Алматы қалалары үшін – 10 000 000 000 теңге, басқа аймақтар үшін – 5 000 000 000 теңге.

2. Меншіктік капитал жеткіліктілік коэффициенті

к1 = КI – ИК / А 0,06 кем емес

 

К2 = К (I+II+III) – ИК / Ар – Пс

0,12 кем емес

3. Бір қарыз алушыға шаққандағы тәуекелдің ең жоғары мөлшері

«Бір қарыз алушы» терминін оган банктың талаптары бар немесе талаптар туындап қалуы мүмкін кез-келген жеке және заңды тұлға деп түсіну керек.

Банктың тәуекел мөлшерінің бір қарыз алушыға шаққандағы қатынастан оның банктағы меншікті капиталына міндеттері бойынша аспау керек:

банкпен ерекше қарым-қатынаста байланысқан тұлғалар болып табылатын қарыз алушылар үшін (k3.1), – 0,10.

басқа да қарыз алушылар үшін (k3) – 0,25

4. Өтімділік коэффициенті

Өтімділік келесі коэффициенттермен сипатталады:

банктың ағымдағы өтімділік коэффициенті;

жедел өтімділік коэффициенті к 4–1, к 4–2 және к 4–3;

жедел валюталық өтімділік коэффициенті к 4–4, к 4–5 және к 4–6.

Жедел өтімділік пен жедел валюталық өтімділік коэффициентінің ең аз мәне мынадай мөлшерде орнатылады:

K4 — 0,3;

К4-1 – 1;

К4-2 – 0,9;

К4-3 – 0,8;

К4-4 – 1;

К4-5 – 0,9;

К4-6 – 0,8.

Банктың ағымдағы өтімділік коэффициенті k4 банктың орташа айлық жоғары өтімді активтерінің саналған сыйақыны есепке алуды талап етуге дейінгі міндеттердің орташа айлық мөлшеріне қарым-қатынасы ретінде есептелінеді.

Жедел өтімділік коэффициенті к4-1 банктың орташа айлық жоғары өтімді активтерінің жеті күнге дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен жедел міндеттердің орташа айлық мөлшеріне қарым-қатынасы ретінде есептелінеді.

Жедел өтімділік коэффициенті к4-2 бір айға дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен, жоғары өтімді активтерді қосқанда банктың орташа айлық жоғары өтімді активтерінің бір айға дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен жедел міндеттердің орташа айлық мөлшеріне қарым-қатынасы ретінде есептелінеді.

Жедел өтімділік коэффициенті к4-3 үш айға дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен, жоғары өтімді активтерді қосқанда банктың орташа айлық жоғары өтімді активтерінің үш айға дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен жедел міндеттердің орташа айлық мөлшеріне қарым-қатынасы ретінде есептелінеді.

Жедел валюталық өтімділік коэффициенті к4-4 шет елдік валютада орташа айлық жоғары өтімді активтерінің жеті күнге дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен осы шет ел валютасында жедел міндеттердің орташа айлық мөлшеріне қарым-қатынасы ретінде есептелінеді.

Жедел валюталық өтімділік коэффициенті к4-5 шет елдік валютада бір айға дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен, жоғары өтімді активтерді қосқанда орташа айлық жоғары өтімді активтерінің бір айға дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен осы шет ел валютасында жедел міндеттердің орташа айлық мөлшеріне қарым-қатынасы ретінде есептелінеді.

Жедел валюталық өтімділік коэффициенті к4-6 шет елдік валютада үш айға дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен, жоғары өтімді активтерді қосқанда орташа айлық жоғары өтімді активтерінің үш айға дейін қосқанда өтеуге дейінгі қалған мерзіммен осы шет ел валютасында жедел міндеттердің орташа айлық мөлшеріне қарым-қатынасы ретінде есептелінеді.

 

5. Ашық валюта позицияларының шектері

Ашық валюталық позиция – бұл жеке шет ел мемлекетінің (шет ел мемлекеттерінің топтары) валютасында немесе тазартылған бағалы металдар, банк міндеттерінің (талаптарының) алдында осы шет ел валютасында немесе тазартылған бағалы металдарда талаптарынан асып түсуі.

Ұзын валюиалық позиция — бұл жеке шет ел мемлекетінің (шет ел мемлекеттерінің топтары) валютасында немесе тазартылған бағалы металдар талаптары (активтер мен шарттар талаптарының жиынтықты соммасы) банк міндеттерінен (міндеттер мен шартты міндеттердің жиынтықты соммасы) асып түсетін осы шет ел валютасында немесе тазартылған бағалы металдардағы ашық валюталық позиция.

Қысқа валюталық позиция – бұл жеке шет ел мемлекетінің (шет ел мемлекеттерінің топтары) валютасында немесе тазартылған бағалы металдар талаптары (міндеттер мен шартты міндеттердің жиынтықты соммасы) банк міндеттерінен (активтер мен шарттар талаптарының жиынтықты соммасы) асып түсетін осы шет ел валютасында немесе тазартылған бағалы металдардағы ашық валюталық позиция.

Банктың валюталық нетто-позициясы банктың ұзын позициясының жиынтықты соммасының барлық шел ел валюталарының арасындағы (бағалы металдармен тазартылған және қысқа позициялардың жиынтықты соммасының барлық шет ел валюталары (тазартылған бағалы металдар)) айырмашылығы ретінде есептелінеді.

Ашық валюталық позицияның келесі шектерін орнатылуды:

1) банктың меншікті капиталы көлемінің 12,5 пайызынан аспайтын мөлшеріндегі Standard & Poor’s агенттілігінен «А» төмен емес тәуелсіз рейтингі немесе екі рейтингі агенттілігінің бірінің деңгейіне ұқсас рейтингі және «Еуро» валютасы бар, сонымен қатар тазартылған бағалы металдардың шет елдік мемлекеттер валюталары бойынша ашық валюталық позиция шегі (ұзын және қысқа);

2) банктың меншікті капиталы көлемінің 5 пайызынан аспайтын мөлшеріндегі Standard & Poor’s агенттілігінен «А» төмен емес тәуелсіз рейтингі немесе екі рейтингі агенттілігінің бірінің деңгейіне ұқсас рейтингі бар, шет елдік мемлекеттер валюталары бойынша ашық валюталық позиция шегі (ұзын және қысқа);

3) банктың меншікті капиталы көлемінің 25 пайызынан аспайтын мөлшеріндегі валюталық нетто-позициясының шегі.

6. Банктың негізгі қаржылары мен басқа да қаржылық емес активтерге инвестицяи құюдың ең үлкен мөлшерлі коэффициенті.

Банк инвестициясының мөлшерінің негізгі қаржылары мен басқа да қаржылық емес активтердің өз капиталына (k6) қатысы 0,5 аспау керек.

Негізгі қаражат пен басқа да қаржылық емес активтер келесілерден тұрады:

1) жер, ғимараттар мен құрылыстар;

2) құрылып жатқан (орнатылатын) негізгі қаржылар;

3) компьютерлің құрал-жабдық;

4) тасымалдау қаржылар;

5) жалға беруге арналған негізгі қаржылар;

6) қаржылық лизингке алынған негізгі қаржылар;

7) басқа да негізгі қаржылар;

8) лицензиялық бағдарламамен қамсыздандыру;

11) басқа да материалдық қорлар;

12) капиталды салымдар бойынша қарыздық қарыз.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


maximios

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *